افرادش در خارج مىتوانند موجود شوند و مىتوانند موجود نشوند ممكن نام دارند و بالجمله نسبت « 1 » واقعى بين موضوعات و محمولات در تمام انواع قضايا از سه حال خارج نيست يا وجود محمول براى موضوع حتمى و ضرورى است مانند حيوانيت براى انسان ( در وجوب غيرى ) و وجوب براى ذات حق اين گونه قضايا را ضروريه گويند و يا محمولات به نحوى است كه وجود و عدم آن‌ها براى موضوعات يكسان است مانند : انسان كاتب است كه اين گونه قضايا را ممكنه گويند و يا وجود محمولات براى موضوعات ناممكن است كه قضاياى ممتعنه گويند . اين تقسيم‌بندى با توجه به امور ذهنى است و گرنه آن چه در خارج محقق است واجب است حال واجب بالذات يا واجب بالغير و ممكنات مراتب ضعيف وجوداند و بالجمله نسبت‌هاى واقعى قضايا را ماده و تصوّر ذهنى و يا آن چه به لفظ آيد جهت قضايا گويند ، جهت‌هاى ذهنى و يا لفظى بر حسب اين كه وجود سه مرحله دارد ، عينى ذهنى و لفظى . اين جهات يعنى امكان ، وجوب و امتناع مفاهيم ذهنى و اعتبارىاند . در اين جا مسأله واسطهء بين وجود و عدم را مطرح و ردّ و نقض مىكند . ملاصدرا وجود مفاهيم عامه را وجود ظلى و ذهنى مىداند كه باز مرتبه‌اى از وجود است كه بيايد . « 2 » بحث ديگر در اين باب اين است كه با توجه به اصالت وجود و وحدت آن كه همه موجودات مراتب وجود حق‌اند آيا حقايق ممكنات در واقع متكثرند . قهرا نظر عارفان اين است كه يك وجود است و موجودات ممكنه اعتبارات ذهنىاند . ملا صدرا هم در مواردى گفته است همهء موجودات حتى ذوات شريفهء ملكوتيه مانند عقل اول و عقول مقدسهء ديگر و ساير ملائكهء مقربين و ذات انبيا و اوليا همه در جنب وجود حقه حق موهومات و خيالات‌اند و اعتبارات‌اند در اين جا گويد هر ممكن دو جهت دارد يكى اين كه موجود است و واجب بالغير است كه در وجود مطلق مشارك است بدون تفاوت . و جهت ديگر تعيّن هويت آن مىباشد يعنى هويت وجودى آن . « 3 » موازين خمسه - منظور از موازين پنج‌گانه كه به قول ملا صدرا همان قسطاس مستقيم مىباشد عبارت از كلمات ميزان در آيات : 1 - سوره بقره آيه 60 ، 2 - سوره الرحمن آيه 1 تا 9 ، سورهء اسراء آيه 35 ، سوره حديد آيه 25 . ملا صدرا گويد منظور از ميزان در سوره و آيات ياد شده معرفت خداوند است و معرفت ملائكه و كتب آسمانى و رسولان او و ملك و ملكوت حق تعالى . ملا صدرا شرح مفصلى در باب ميزان بودن حضرت رسول و قرآن مجيد داده‌اند و بيان كرده‌اند كه حضرت رسول اكرم ميزان چيست و چگونه ميزانى است و قرآن مجيد ميزان چيست و چه چيزهايى را با ميزان آن بايد سنجيد . « 4 » و گويد وزن كردن به ميزان قرآن را خود قرآن معلوم كرده است . فاعلم ان اللّه تعالى قد وضع لنا ميزانا مستقيما انزل من السماء ، ليعرف بها موازين النقود العقلية

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، صص 86 به بعد . ( 2 ) همان ، ص 139 - 144 . ( 3 ) همان ، ج 2 ، سفر 1 ، صص 320 - 336 . ( 4 ) مفاتيح الغيب ، صص 306 - 307 .